Nadzorowanie wyposażenia kontrolno-pomiarowego w laboratorium to proces wymagający zarówno wiedzy teoretycznej, jak i umiejętności praktycznych. Obejmuje on dobór sprzętu, jego wzorcowanie, zapewnienie spójności pomiarowej, planowanie działań kontrolnych oraz ocenę przydatności przyrządów do zamierzonego zastosowania.

W tym artykule odpowiadamy na kluczowe pytania stawiane w tym procesie:

• jak wybrać wyposażenie, aby spełniało wymagania laboratorium,
• kiedy i w jakim zakresie podlega ono wzorcowaniu,
• jak zaplanować skuteczny nadzór,
• jak zachować spójność pomiarową,
• kto powinien prowadzić nadzór nad wyposażeniem.

Jak wybrać wyposażenie, aby spełniało nasze wymagania?

Dobór przyrządów pomiarowych powinien rozpoczynać się od precyzyjnego określenia wymagań. Kluczowe są parametry takie jak: zakres pomiarowy, rozdzielczość, warunki środowiskowe pracy oraz dokładność, jaką chcemy uzyskać w pomiarach.

Jeszcze przed zakupem warto:

• poprosić producenta o szczegółową specyfikację techniczną urządzenia,
• zweryfikować podane dane, m.in. największy dopuszczalny błąd, stabilność, niepewność pomiaru,
• zapoznać się z definicjami stosowanymi w dokumentach normatywnych, takich jak PKN-ISO/IEC Guide 99:2010 [1], aby uniknąć błędnej interpretacji parametrów.

Nieprawidłowy wybór przyrządu może skutkować koniecznością kosztownej wymiany sprzętu lub problemami w uzyskaniu ważnych wyników pomiarowych.

Wyposażenie pomiarowe — definicja i zakres stosowania

Zgodnie z normą PN-EN ISO 10012:2004 [2], wyposażenie pomiarowe to przyrząd pomiarowy, oprogramowanie, wzorzec jednostki miary, materiał odniesienia lub aparatura pomocnicza — bądź ich kombinacja — niezbędne do przeprowadzenia procesu pomiarowego.

Nie każde urządzenie będzie jednak wymagało wzorcowania. O konieczności tej decydują czynniki opisane w normie PN-EN ISO/IEC 17025:2018-02 [3]

Kiedy wyposażenie kontrolno-pomiarowe podlega wzorcowaniu?

Sprzęt powinien być wzorcowany, gdy:

• dokładność lub niepewność pomiaru ma wpływ na ważność raportowanych wyników,
• wymagane jest zapewnienie spójności pomiarowej.

Wzorcowaniu podlegają m.in.:

• urządzenia pomiarowe stosowane bezpośrednio do pomiaru menzurandu,
• urządzenia wprowadzające poprawki do wyników,
• urządzenia dostarczające wartości używanych w dalszych obliczeniach wyników badań.

Wzorcowanie — definicja i znaczenie

Wzorcowanie to proces ustalania, w określonych warunkach, zależności między wartościami odwzorowywanymi przez wzorzec pomiarowy a wskazaniami przyrządu, z uwzględnieniem ich niepewności.

Po zakończeniu wzorcowania laboratorium wzorcujące wydaje świadectwo wzorcowania, które zawiera m.in.:

• identyfikację wzorcowanego obiektu,
• informację o spójności pomiarowej,
• datę wzorcowania,
• wyniki, błędy pomiarów i niepewności.

Umiejętność prawidłowej interpretacji tego dokumentu ma kluczowe znaczenie dla dalszej pracy z przyrządem.

Jak zaplanować nadzór nad wyposażeniem?

Plan nadzoru powinien określać:

• kryteria oceny przyrządu po wzorcowaniu,
• harmonogram kolejnych wzorcowań,
• sposób monitorowania zmian parametrów w czasie.

Pomocne w tym zakresie są wytyczne ILAC G24:2022 [4], które wskazują czynniki wpływające na okresy między wzorcowaniami, m.in. wymagania dotyczące niepewności, rodzaj sprzętu, warunki pracy, intensywność użytkowania czy zalecenia producenta.

Dokument ten opisuje także pięć metod ustalania okresów między wzorcowaniami, w tym metodę „schodkową”, kontrolę przy użyciu kart kontrolnych czy podejścia statystyczne.

Spójność pomiarowa i jej zapewnienie

Spójność pomiarowa, zgodnie z PKN-ISO/IEC Guide 99:2010 [1], to udokumentowany, nieprzerwany łańcuch wzorcowań, łączący wyniki pomiarów z odpowiednim odniesieniem.

W Polsce źródłami zapewnienia spójności są m.in.:

• Główny Urząd Miar (GUM) jako Krajowy Instytut Metrologiczny,
• akredytowane laboratoria wzorcujące,
• Polskie Centrum Akredytacji (PCA), które potwierdza kompetencje laboratoriów.

Lista akredytowanych laboratoriów dostępna jest na stronie PCA.

Kto powinien prowadzić nadzór nad wyposażeniem?

Osoba odpowiedzialna za nadzór musi dysponować zarówno wiedzą teoretyczną, jak i doświadczeniem praktycznym. Do jej obowiązków należy m.in.:

• opracowanie programu wzorcowań,
• decyzje o zakresie i częstotliwości wzorcowania,
• analiza świadectw wzorcowania,
• planowanie sprawdzeń pośrednich,
• ocena przydatności przyrządów do dalszego stosowania.

Brak odpowiednich kwalifikacji w tym obszarze może skutkować nieważnością wyników badań i reklamacjami ze strony klientów.

Podsumowanie

Nadzorowanie wyposażenia kontrolno-pomiarowego to proces złożony, wymagający znajomości norm, umiejętności interpretacji wyników wzorcowań oraz planowania działań kontrolnych. Odpowiednio zaplanowany i prowadzony nadzór minimalizuje ryzyko błędów pomiarowych, zwiększa wiarygodność wyników i zapewnia zgodność z wymaganiami akredytacyjnymi. Wysokie kompetencje personelu w tym zakresie są kluczowym elementem jakości pracy każdego laboratorium.

[1] PKN-ISO/IEC Guide 99:2010 Międzynarodowy słownik metrologii. Pojęcia podstawowe i ogólne oraz terminy z nimi związane
[2] PN-EN ISO 10012:2004 Systemy zarządzania pomiarami -- Wymagania dotyczące procesów pomiarowych i wyposażenia pomiarowego
[3] PN-EN ISO/IEC 17025:2018-02 Ogólne wymagania dotyczące kompetencji laboratoriów badawczych i wzorcujących
[4] ILAC G24:2022 Wytyczne dotyczące wyznaczania odstępów czasu między wzorcowaniami wyposażenia pomiarowego

Szkolenie z nadzorowania wyposażenia

Zapraszamy na szkolenia:

Nadzorowanie wyposażenia kontrolno-pomiarowego,

Nadzorowanie wyposażenia kontrolno-pomiarowego w laboratorium fizykochemicznym.